---

title: Bài 06 — Phần 2 · Chương 2: Vượt qua ảo tưởng bản thân (Strategic Vision, Brzezinski) type: course-lesson course: brzezinski-strategic-vision status: nha-van-polished source_pages: "87-100"

Bài 06: Phần 2 · Chương 2: Vượt qua ảo tưởng bản thân

Mục tiêu học tập

• Hiểu rõ lý do vì sao Brzezinski coi việc "vượt qua ảo tưởng bản thân" (self-delusion), tức là nhìn thẳng vào những vấn đề nội bộ của nước Mỹ, là điều kiện tiên quyết cho bất kỳ đánh giá nghiêm túc nào về vị thế toàn cầu của quốc gia này trong tương lai.
• Nắm vững sáu điểm yếu (liabilities) được liệt kê cụ thể bao gồm nợ công, hệ thống tài chính lỗi, bất bình đẳng xã hội gia tăng, hạ tầng xuống cấp, sự thiếu hiểu biết của công chúng về thế giới, và nền chính trị bế tắc hoặc phân cực, đi kèm với các số liệu và nguồn trích dẫn tương ứng cho từng vấn đề.
• Hiểu được nguyên nhân Brzezinski nhận định rằng cả mô hình châu Âu lẫn mô hình Trung Quốc đều không phải là sự lựa chọn thay thế hoàn hảo cho mô hình của Mỹ, mặc dù mỗi bên đều sở hữu những lợi thế so sánh nhất định.
• Nắm vững cấu trúc "bảng cân đối" (balance sheet) giữa sáu điểm yếu và sáu tài sản mà tác giả sử dụng để khép lại chương 2, đồng thời mở ra chương 3 về những sức mạnh còn lại của nước Mỹ.

Nội dung chính

1. Vì sao phải "nhìn thẳng vào nhà mình trước"

Brzezinski mở đầu chương bằng một nhận định then chốt: sức mạnh của nước Mỹ trên trường quốc tế trong tương lai sẽ ngày càng phụ thuộc vào khả năng giải quyết các vấn đề nội bộ. Những quyết định cải cách hệ thống một cách chủ động và có tính toán giờ đây đã trở thành điều kiện tiên quyết cho bất kỳ đánh giá thực tế nào về triển vọng toàn cầu của Mỹ. Điều này đòi hỏi người dân Mỹ phải có một nhận thức tỉnh táo về cả những điểm yếu cố hữu lẫn các nguồn sức mạnh toàn cầu còn lại của đất nước. Một sự nhìn nhận lạnh lùng, khách quan là điểm khởi đầu không thể thiếu cho những nỗ lực cải cách thiết yếu, giúp Mỹ vừa duy trì vị thế dẫn dắt thế giới, vừa bảo vệ được các giá trị nền tảng trong trật tự nội trị của mình.

Từ những lập luận trên, tác giả đã liệt kê sáu chiều kích đang nổi lên như những gánh nặng khổng lồ và ngày càng đe dọa trực tiếp đến tương lai nước Mỹ.

2. Điểm yếu thứ nhất: nợ công ngày càng chồng chất, không bền vững

Theo báo cáo "Budget and Economic Outlook" công bố vào tháng 8 năm 2010 của Văn phòng Ngân sách Quốc hội Mỹ (CBO), nợ công của nước này tính theo tỷ lệ phần trăm GDP ở mức khoảng 60%. Đây là một con số đáng lo ngại nhưng chưa đến mức đẩy Mỹ vào nhóm tồi tệ nhất thế giới. Để so sánh, nợ công của Nhật Bản, theo số liệu nợ ròng từ tổ chức OECD, ở mức khoảng 115% GDP mặc dù phần lớn khoản nợ này do chính người dân Nhật Bản nắm giữ, trong khi Hy Lạp và Ý mỗi nước cũng ghi nhận mức nợ xấp xỉ 100% GDP. Tuy nhiên, tình trạng thâm hụt ngân sách mang tính cơ cấu, cộng hưởng với làn sóng nghỉ hưu sắp tới của thế hệ bùng nổ trẻ sơ sinh (baby boomer), đang báo trước một thách thức dài hạn cực kỳ nghiêm trọng. Một nghiên cứu của Viện Brookings vào tháng 4 năm 2010 đã đưa ra các kịch bản dự báo khác nhau cho thấy, nếu tiếp tục duy trì chính sách ngân sách hiện hành của chính quyền Obama, nợ công của Mỹ sẽ vượt qua mức đỉnh lịch sử thời hậu Thế chiến II là 108,6% GDP vào năm 2025.

Để chi trả cho quỹ đạo chi tiêu khổng lồ này, nước Mỹ bắt buộc phải tăng thuế một cách đáng kể, thế nhưng đây lại là điều mà nền chính trị quốc gia chưa sẵn sàng chấp nhận. Thực tế không thể tránh khỏi là việc nợ công không ngừng leo thang sẽ khiến nước Mỹ ngày càng dễ bị tổn thương trước các quốc gia chủ nợ lớn, điển hình là Trung Quốc. Điều này không chỉ đe dọa vị thế của đồng USD với tư cách là đồng tiền dự trữ toàn cầu, làm suy yếu vai trò hình mẫu kinh tế hàng đầu của Mỹ cùng tầm ảnh hưởng của nước này trong các tổ chức đa phương như G-20, Ngân hàng Thế giới (World Bank) và Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), mà còn hạn chế đáng kể khả năng tự cải cách trong nước, thậm chí ở một mức độ nào đó là cả năng lực huy động tài chính cho các cuộc chiến cần thiết.

Brzezinski đã trích dẫn lời nhận định đầy gai góc của hai chuyên gia chính sách công là R. C. Altman và R. N. Haass trong bài viết "American Profligacy and American Power" đăng trên tạp chí Foreign Affairs năm 2010: "Triển vọng tài khóa sau năm 2020 thực sự là một viễn cảnh đen tối. Nước Mỹ đang tiến nhanh tới một bước ngoặt lịch sử: hoặc phải hành động ngay lập tức để chấn chỉnh lại nền tài chính của mình, qua đó khôi phục các nền tảng cho vị thế bá chủ thế giới, hoặc chấp nhận thất bại và gánh chịu những hậu quả nặng nề cả ở trong nước lẫn quốc tế." Tác giả cảnh báo rằng nếu Mỹ tiếp tục trì hoãn một kế hoạch cải cách thực chất, kết hợp hài hòa giữa cắt giảm chi tiêu và tăng nguồn thu ngân sách, quốc gia này rất có thể sẽ lặp lại vết xe đổ của các đế chế từng bị nợ nần làm suy yếu trong lịch sử, từ La Mã cổ đại cho đến nước Anh ở thế kỷ 20.

3. Điểm yếu thứ hai: hệ thống tài chính lỗi

Mối nguy từ điểm yếu này bao gồm hai tầng rủi ro đáng lo ngại. Thứ nhất, đây là một quả bom hẹn giờ mang tính hệ thống, đe dọa trực tiếp đến không chỉ nền kinh tế Mỹ mà cả sự ổn định tài chính toàn cầu do những hành vi đầu cơ liều lĩnh và sự tự mãn của giới tài chính. Thứ hai, nó tạo ra một rủi ro đạo đức (moral hazard) sâu sắc, thổi bùng sự phẫn nộ trong dư luận trong nước và làm xói mòn hình ảnh của nước Mỹ ở nước ngoài khi gián tiếp làm trầm trọng thêm các vết nứt xã hội nội bộ. Những hành vi thái quá, mất cân bằng và đầy mạo hiểm của các ngân hàng đầu tư cũng như các công ty giao dịch tại Mỹ, dưới sự tiếp tay từ việc bãi bỏ các quy định quản lý một cách thiếu trách nhiệm của Quốc hội cùng các chính sách hỗ trợ sở hữu nhà ở sai lầm, kết hợp với lòng tham vô hạn của giới đầu cơ Phố Wall, đã châm ngòi cho cuộc khủng hoảng tài chính năm 2008 và thời kỳ suy thoái kéo dài sau đó, đẩy cuộc sống của hàng triệu người vào cảnh khốn đốn.

Đáng phẫn nộ hơn, giới đầu cơ tài chính tại các ngân hàng và quỹ đầu cơ, những kẻ gần như đứng ngoài tầm kiểm soát của các cổ đông, đã thu về những khoản lợi nhuận cá nhân khổng lồ mà không hề mang lại bất kỳ giá trị tương xứng nào cho sự đổi mới kinh tế hay tạo thêm việc làm cho xã hội. Cuộc khủng hoảng năm 2008 cũng phơi bày một hố sâu ngăn cách rõ rệt giữa cuộc sống vương giả của tầng lớp tinh hoa tài chính và phần còn lại của đất nước, chưa nói đến các quốc gia đang phát triển. Theo nghiên cứu năm 2009 của Cục Nghiên cứu Kinh tế Quốc gia Mỹ (NBER), tỷ lệ tiền lương trong lĩnh vực tài chính so với các ngành còn lại của nền kinh tế tư nhân đã vượt ngưỡng 1,7 lần ngay trước thềm khủng hoảng 2008, mức chênh lệch chưa từng có kể từ trước Thế chiến II. Brzezinski kết luận rằng việc cải cách hệ thống tài chính thông qua các quy định quản lý đơn giản nhưng hiệu quả, nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm giải trình, đồng thời thúc đẩy sự phát triển kinh tế chung, là nhiệm vụ bắt buộc để nước Mỹ duy trì năng lực cạnh tranh của mình.

4. Điểm yếu thứ ba: bất bình đẳng thu nhập gia tăng và tính lưu động xã hội trì trệ

Khoảng cách giàu nghèo ngày càng nới rộng, đi cùng với sự trì trệ của tính lưu động xã hội (social mobility), đang tạo ra mối đe dọa dài hạn đối với sự đồng thuận xã hội và sự ổn định của nền dân chủ. Đây vốn là hai nền tảng cốt lõi để duy trì một chính sách đối ngoại hiệu quả của Mỹ. Theo số liệu từ Cục Thống kê Dân số Mỹ (US Census Bureau), kể từ năm 1980, nước Mỹ đã chứng kiến sự gia tăng đáng kể của tình trạng bất bình đẳng thu nhập. Cụ thể, vào năm 1980, nhóm 5% hộ gia đình giàu nhất nắm giữ 16,5% tổng thu nhập quốc gia, trong khi nhóm 40% hộ nghèo nhất chỉ nhận được 14,4%. Đến năm 2008, khoảng cách này đã bị nới rộng đáng kể khi các tỷ lệ tương ứng chuyển thành 21,5% và 12%. Bức tranh phân bổ tài sản tích lũy, chứ không chỉ riêng thu nhập hàng năm, thậm chí còn mất cân bằng hơn thế rất nhiều. Số liệu từ Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Federal Reserve) năm 2007 chỉ ra rằng chỉ riêng 1% số gia đình giàu nhất nước Mỹ đã thâu tóm tới 33,8% tổng tài sản ròng của quốc gia, trong khi 50% số gia đình ở đáy kim tự tháp chỉ nắm giữ vỏn vẹn 2,5%.

Xu hướng phân cực này đã đẩy nước Mỹ lên vị trí dẫn đầu trong các bảng xếp hạng về bất bình đẳng thu nhập và tài sản toàn cầu, được thể hiện qua Figure 2.1 và Figure 2.2 trong sách, biến Mỹ thành quốc gia phát triển có mức độ bất bình đẳng nghiêm trọng nhất trên thế giới. Khoảng cách thu nhập này có lẽ sẽ dễ được chấp nhận hơn nếu xã hội Mỹ duy trì được tính lưu động cao đúng như tinh thần của "giấc mơ Mỹ". Trái lại, tính lưu động xã hội tại quốc gia này gần như đã đóng băng trong nhiều thập kỷ qua, ngay cả khi hố sâu giàu nghèo tiếp tục giãn rộng. Các số liệu về hệ số Gini gần đây, được trích dẫn trong Figure 2.1, minh chứng rằng Mỹ có điểm số tệ nhất trong số các nền kinh tế lớn, đứng ngang hàng với cả Trung Quốc và Nga, và trong nhóm các nước đang phát triển lớn thì chỉ xếp sau Brazil về mức độ bất bình đẳng xã hội.

Bên cạnh đó, các nghiên cứu so sánh về tính lưu động thu nhập liên thế hệ giữa Mỹ và các nước châu Âu chỉ ra một sự thật cay đắng: khả năng vươn lên về mặt kinh tế tại "vùng đất của những cơ hội" này thực tế lại thấp hơn nhiều so với phần còn lại của thế giới phát triển. Nước Mỹ thậm chí còn tụt hậu so với một số quốc gia châu Âu về tốc độ thăng tiến thu nhập của người dân qua các thế hệ. Một trong những nguyên nhân cốt lõi dẫn đến tình trạng này nằm ở hệ thống giáo dục công lập. Theo báo cáo từ tổ chức OECD, mặc dù Mỹ nằm trong nhóm các nước chi tiêu mạnh tay nhất cho mỗi học sinh tiểu học và trung học, kết quả học tập và thi cử của học sinh nước này lại thuộc nhóm thấp nhất trong các nước công nghiệp hóa. Thực trạng giáo dục kém hiệu quả này đang âm thầm bào mòn triển vọng phát triển dài hạn của Mỹ do lãng phí một phần lớn nguồn nhân lực quốc gia, đồng thời làm giảm nghiêm trọng sức hút từ mô hình phát triển kiểu Mỹ trong mắt bạn bè quốc tế.

5. Điểm yếu thứ tư: hạ tầng quốc gia xuống cấp

Trong khi Trung Quốc liên tục khánh thành các sân bay và tuyến đường cao tốc mới, còn châu Âu, Nhật Bản và nay là cả Trung Quốc đã sở hữu mạng lưới đường sắt cao tốc tối tân, thì cơ sở hạ tầng tương ứng của Mỹ lại đang tụt lùi về trình độ của thế kỷ trước. Chỉ tính riêng Trung Quốc đã đưa vào vận hành hệ thống tàu cao tốc trên quãng đường dài gần 5.000 km, trong khi nước Mỹ vẫn chưa sở hữu bất kỳ một tuyến đường sắt cao tốc thực thụ nào. Những siêu sân bay tại Bắc Kinh hay Thượng Hải đã bỏ xa các phi trường ở Washington và New York hàng thập kỷ cả về mặt hiệu năng vận hành lẫn sự hiện đại, tinh tế, trong khi đó các sân bay lớn của Mỹ ngày càng mang diện mạo nhếch nhác đáng xấu hổ của những quốc gia thuộc thế giới thứ ba. Xét về mặt biểu tượng, việc Trung Quốc, một xã hội mà ở nông thôn và thị trấn nhỏ vẫn còn tồn tại những đặc trưng tiền hiện đại, giờ đây lại vượt mặt Mỹ ở những công trình biểu trưng cho sự đổi mới hạ tầng của thế kỷ 21 là một thực tế mang nhiều thông điệp sâu sắc.

Hiệp hội Kỹ sư Xây dựng Dân dụng Mỹ (ASCE), trong báo cáo năm 2009 về hiện trạng hạ tầng quốc gia, đã chấm điểm tổng thể ở mức D thảm hại, cụ thể hàng không đạt điểm D, đường sắt đạt điểm C-, đường bộ nhận điểm D-, và năng lượng nhận điểm D+. Công tác chỉnh trang đô thị diễn ra vô cùng chậm chạp, đi kèm với các khu ổ chuột và hệ thống nhà ở công cộng xuống cấp tại nhiều thành phố lớn, bao gồm cả thủ đô Washington, là minh chứng rõ nét cho sự thờ ơ của chính quyền đối với các vấn đề xã hội. Bất cứ ai chỉ cần trải nghiệm một chuyến hành trình bằng tàu hỏa từ New York tới Washington, DC trên tuyến tàu Acela vốn di chuyển chậm chạp, rung lắc dữ dội nhưng lại được phong danh hiệu "tàu cao tốc" của Mỹ, cũng có thể dễ dàng chứng kiến qua ô cửa kính một bức tranh ảm đạm về sự đình trệ hạ tầng. Cảnh tượng đó hoàn toàn tương phản với tinh thần đổi mới và bứt phá xã hội từng là niềm tự hào của nước Mỹ trong suốt phần lớn thế kỷ 20.

Tác giả nhấn mạnh rằng một hệ thống cơ sở hạ tầng vững chắc không chỉ là nền tảng thiết yếu cho hiệu suất và sự tăng trưởng kinh tế, mà còn là biểu tượng sống động cho sức sống nội tại của một quốc gia. Nhìn lại lịch sử, sự hưng thịnh của các đế chế hàng đầu luôn được phản chiếu qua quy mô và sự sáng tạo trong các công trình hạ tầng, từ hệ thống đường sá và kênh dẫn nước của đế chế La Mã cổ đại cho tới mạng lưới đường sắt của nước Anh thời kỳ đỉnh cao. Hiện trạng hạ tầng của Mỹ ngày nay đang gợi lên hình ảnh của một cường quốc bên kia sườn dốc hơn là một nền kinh tế năng động và sáng tạo bậc nhất thế giới. Khi những huyết mạch hạ tầng này tiếp tục xuống cấp, sản lượng kinh tế quốc gia chắc chắn sẽ chịu ảnh hưởng tiêu cực, đặc biệt là trong bối cảnh cuộc cạnh tranh với các thế lực mới nổi đang ngày một khốc liệt hơn.

6. Điểm yếu thứ năm: công chúng thiếu hiểu biết về thế giới

Một sự thật đáng buồn là bộ phận lớn công chúng Mỹ đang có mức độ hiểu biết nông cạn đến mức báo động về địa lý toàn cầu cơ bản, tình hình thời sự quốc tế và cả những cột mốc lịch sử quan trọng của thế giới. Lỗ hổng nhận thức này chắc chắn có phần trách nhiệm không nhỏ từ một hệ thống giáo dục công lập đầy khiếm khuyết. Kết quả từ cuộc khảo sát năm 2002 của Hiệp hội Địa lý Quốc gia Mỹ (National Geographic) cho thấy tỷ lệ thanh niên từ 18 đến 24 tuổi ở Canada, Pháp, Nhật Bản, Mexico và Thụy Điển có khả năng xác định vị trí của nước Mỹ trên bản đồ thế giới thậm chí còn cao hơn chính những người trẻ Mỹ ở cùng độ tuổi. Đáng kinh ngạc hơn, một cuộc khảo sát vào năm 2006 chỉ ra rằng 63% thanh niên Mỹ không thể định vị được Iraq trên bản đồ Trung Đông, 75% không tìm thấy Iran, và có tới 88% không biết Afghanistan nằm ở đâu, ngay giữa thời điểm quân đội Mỹ đang đổ rất nhiều tiền của và xương máu vào các chiến dịch quân sự tại chính khu vực này. Về mặt lịch sử, các cuộc thăm dò dư luận gần đây cho thấy chưa đầy một nửa số sinh viên năm cuối đại học biết được rằng khối liên minh NATO được thành lập nhằm đối phó với sự bành trướng của Liên Xô, và hơn 30% người trưởng thành ở Mỹ không thể kể tên nổi hai quốc gia mà nước họ đã giao chiến trong Thế chiến II.

Chưa dừng lại ở đó, Mỹ còn tụt lại rất xa so với các quốc gia phát triển khác về những chỉ số nhận thức cơ bản này. Cuộc khảo sát năm 2002 của National Geographic so sánh kiến thức thời sự và địa lý của thanh niên tại chín quốc gia bao gồm Thụy Điển, Đức, Ý, Pháp, Nhật Bản, Anh, Canada, Mỹ và Mexico đã xếp nước Mỹ ở vị trí áp chót, chỉ đứng trên quốc gia láng giềng đang phát triển là Mexico. Sự thiếu hụt tri thức của công chúng càng trở nên trầm trọng hơn do thiếu vắng các kênh thông tin quốc tế chất lượng và dễ tiếp cận. Ngoại trừ khoảng năm tờ báo lớn mang tầm vóc quốc gia, hầu hết các trang tin địa phương và đài truyền hình Mỹ đều rất thờ ơ với những biến động trên thế giới, trừ khi đó là các vụ bê bối giật gân hay các thảm họa thiên tai thảm khốc. Những thứ được gắn mác "tin tức" hàng ngày phần lớn chỉ xoay quanh các câu chuyện vặt vãnh đời thường hoặc đời tư của những người nổi tiếng. Hệ quả tích lũy từ sự thiếu hiểu biết mang tính diện rộng này là việc người dân rất dễ bị thao túng bởi nỗi sợ hãi do các chính trị gia mị dân thổi phồng, đặc biệt là sau các vụ tấn công khủng bố, điều đó trực tiếp làm gia tăng nguy cơ thông qua những quyết sách đối ngoại mang tính tự hủy hoại. Nhìn chung, khoảng trống tri thức này đã vô tình dọn đường cho các quan điểm cực đoan, đơn giản hóa các vấn đề quốc tế phức tạp vốn được hậu thuẫn bởi các nhóm lợi ích đặc thù, thay vì thúc đẩy những phân tích thấu đáo và đa chiều trước một thế giới đầy biến động thời hậu Chiến tranh Lạnh.

7. Điểm yếu thứ sáu: nền chính trị bế tắc và phân cực cao độ

Điểm yếu thứ sáu, vốn có mối liên hệ hữu cơ mật thiết với điểm yếu thứ năm, chính là một hệ thống chính trị Mỹ ngày càng lâm vào cảnh bế tắc và mang đậm tính phe phái. Những thỏa hiệp giữa hai đảng ngày một trở nên xa xỉ, một phần bởi các phương tiện truyền thông từ truyền hình, các chương trình phát thanh bình luận cho đến các trang blog chính trị ngày càng bị thống trị bởi những cuộc khẩu chiến mang tính đảng phái cực đoan, trong khi bộ phận công chúng thiếu thông tin đầy đủ lại rất dễ bị lôi kéo bởi các luận điệu tuyên truyền mang tính nhị nguyên thiện ác đơn giản. Hệ quả tất yếu là sự tê liệt của guồng máy chính trị, cản trở việc thông qua các giải pháp tháo gỡ cấp bách, tiêu biểu là nỗ lực cắt giảm thâm hụt ngân sách quốc gia. Sự trì trệ này càng làm sâu sắc thêm cái nhìn đầy hoài nghi của cộng đồng quốc tế về năng lực giải quyết các vấn đề xã hội của Mỹ. Hơn thế nữa, hệ thống chính trị của quốc gia này, do phụ thuộc quá nặng nề vào các nguồn tài trợ tài chính cho các chiến dịch tranh cử, ngày càng dễ bị chi phối bởi các nhóm vận động hành lang (lobby) cả trong lẫn ngoài nước sở hữu tiềm lực tài chính dồi dào nhưng mục tiêu ích kỷ, sẵn sàng lợi dụng các kẽ hở cấu trúc để thúc đẩy lợi ích riêng, bất chấp lợi ích chung của quốc gia.

Tồi tệ nhất, một nghiên cứu chuyên sâu của Tập đoàn RAND (RAND Corporation) đã đưa ra lời cảnh báo rằng một tiến trình có nguồn gốc sâu xa như tình trạng phân cực chính trị sẽ rất khó đảo ngược, nếu không muốn nói là bất khả thi, và đất nước chúng ta đang thực sự bước vào một giai đoạn kéo dài của cuộc nội chiến chính trị không khoan nhượng giữa hai phe tả và hữu.

8. Sáu điểm yếu này nuôi dưỡng luận điệu "Mỹ suy tàn" và so sánh với châu Âu, Trung Quốc, Ấn Độ

Sáu điểm nghẽn nội bộ kể trên đang trở thành những luận cứ sắc bén cho những ai tin vào viễn cảnh suy tàn không thể tránh khỏi của siêu cường Mỹ. Chúng đồng thời mở đường cho những phép so sánh bất lợi khi đặt cạnh mô hình nhà nước phúc lợi chăm sóc người dân từ thuở lọt lòng đến lúc lâm chung vô cùng ấm êm của một châu Âu tương đối thịnh vượng. Mô hình châu Âu, vốn được nâng cao vị thế trên trường quốc tế nhờ sức mạnh kinh tế và thương mại hợp nhất của Liên minh châu Âu trong nhiều thập kỷ qua, gần đây thường được xem là một biểu tượng của sự công bằng xã hội so với mô hình của nước Mỹ. Dẫu vậy, khi phân tích sâu hơn, hệ thống của châu Âu về tổng thể vẫn đang tự mang trong mình những điểm yếu tương tự, ẩn chứa những rủi ro nghiêm trọng đe dọa đến sức sống dài hạn của chính lục địa này. Điển hình là cuộc khủng hoảng nợ công tại Hy Lạp rồi đến Ireland vào năm 2010 cùng hiệu ứng domino đi kèm đã chứng minh rằng chủ nghĩa bao cấp xã hội quá mức của châu Âu có nguy cơ vượt quá năng lực chi trả và đe dọa trực tiếp đến sự lành mạnh tài chính của toàn khu vực, đây là bài học xương máu mà giới lãnh đạo bảo thủ tại Anh đã thấm thía sâu sắc, buộc họ phải áp dụng những chính sách thắt lưng buộc bụng khắc nghiệt và cắt giảm mạnh tay các khoản phúc lợi xã hội.

Mặc dù vậy, cũng phải thẳng thắn thừa nhận rằng châu Âu đang duy trì mức độ bình đẳng và tính lưu động xã hội vượt trội hơn hẳn so với Mỹ, bất chấp việc Mỹ luôn tự hào với thương hiệu "vùng đất của những cơ hội". Hệ thống hạ tầng của châu Âu, đặc biệt là mạng lưới giao thông công cộng thân thiện với môi trường như đường sắt cao tốc, hoàn toàn bỏ xa mạng lưới sân bay, ga tàu, đường sá và cầu cống đang ngày một rệu rã của nước Mỹ. Người dân châu Âu nhìn chung cũng sở hữu phông nền tri thức tốt hơn về địa lý và thời sự quốc tế, giúp họ ít bị lung lay trước các chiêu trò tuyên truyền kích động nỗi sợ hãi, mặc dù các đảng phái dân tộc chủ nghĩa và phân biệt chủng tộc cực hữu vẫn đang nhen nhóm hoạt động ở vùng rìa chính trị, và nhờ đó họ cũng ít bị thao túng bởi các thế lực nước ngoài hơn.

Đối với Trung Quốc, quốc gia thường được ca tụng như làn sóng của tương lai, Brzezinski nhận định rằng sự trì trệ trong cấu trúc xã hội cùng thể chế chính trị độc tài sẽ ngăn cản nước này trở thành một mô hình kiểu mẫu thay thế cho các quốc gia hiện đại, thịnh vượng và dân chủ. Tuy nhiên, nếu Bắc Kinh tiếp tục duy trì quỹ đạo tăng trưởng hiện tại và tránh được những cú sốc lớn về kinh tế hay xã hội, họ hoàn toàn có khả năng trở thành đối trọng hàng đầu của Mỹ trong việc tranh giành tầm ảnh hưởng chính trị toàn cầu, và về lâu dài là cả sức mạnh kinh tế lẫn quân sự. Sự phát triển đầy năng động nhưng chấp nhận bất bình đẳng, cùng động lực thúc đẩy vật chất mạnh mẽ từ quá trình hiện đại hóa của Trung Quốc, đang tỏ ra là một mô hình đầy sức hút đối với những khu vực kém phát triển trên thế giới, nơi các rào cản nhân khẩu học, xung đột sắc tộc và tàn dư nặng nề của thời kỳ thuộc địa vẫn đang kìm hãm người dân trong nghèo đói và lạc hậu, đối với bộ phận nhân loại còn đang chật vật mưu sinh đó, những tranh luận về dân chủ hay độc tài chỉ là câu chuyện thứ yếu.

Ấn Độ, một quốc gia dân chủ và cũng đang trên đà phát triển, xét về mặt lý thuyết có thể là một đối thủ cạnh tranh phù hợp hơn để đối trọng với Trung Quốc, nhưng trong cuộc đua giải quyết các căn bệnh xã hội thâm căn cố đế như nạn mù chữ, tình trạng suy dinh dưỡng, nghèo đói cùng cực và hệ thống hạ tầng yếu kém, New Delhi hiện vẫn chưa đủ thực lực để trực tiếp cạnh tranh sòng phẳng với Bắc Kinh.

9. "Bảng cân đối" của nước Mỹ: sáu điểm yếu đối sáu tài sản

Chương sách khép lại bằng một bảng tổng hợp trực quan dưới dạng "BẢNG CÂN ĐỐI CỦA NƯỚC MỸ" (AMERICA'S BALANCE SHEET), đặt song song sáu điểm yếu (liabilities) vừa được mổ xẻ với sáu tài sản (assets) mà Brzezinski sẽ tiếp tục phân tích sâu hơn ở chương kế tiếp, mang tên "Những sức mạnh còn lại của Mỹ":

Bảng tổng kết này đã chốt lại luận điểm trung tâm của Brzezinski: dù sáu điểm yếu kể trên là vô cùng rõ nét và nghiêm trọng, tương lai gần trong vòng hai thập kỷ tới vẫn phần lớn nằm trong tầm tay của nước Mỹ để tự định hình, miễn là họ biết cách tận dụng và phát huy triệt để sáu thế mạnh còn lại của mình.

Điểm cần nhớ

• Brzezinski đánh giá việc nhìn thẳng vào sáu điểm yếu nội bộ, trước khi bàn luận tới vai trò toàn cầu, là một điều kiện tiên quyết bắt buộc, hành động mà ông gọi là nỗ lực vượt qua ảo tưởng bản thân.
• Sáu điểm yếu cụ thể cùng các số liệu then chốt bao gồm:
  1. Nợ công ở mức khoảng 60% GDP vào năm 2010 theo báo cáo của CBO, và có khả năng sẽ vượt mức đỉnh lịch sử thời hậu Thế chiến II là 108,6% GDP vào năm 2025 theo dự báo của Viện Brookings.
  2. Hệ thống tài chính lỗi gây ra cuộc khủng hoảng năm 2008, với điểm nhấn là tỷ lệ lương ngành tài chính so với phần còn lại của nền kinh tế tư nhân đã vượt quá mức 1,7 lần vào ngay trước thềm khủng hoảng theo nghiên cứu của NBER năm 2009.
  3. Bất bình đẳng thu nhập và tài sản ngày càng sâu sắc khi nhóm 1% gia đình giàu nhất thâu tóm tới 33,8% tổng tài sản quốc gia vào năm 2007 theo số liệu của Fed, đẩy hệ số Gini của Mỹ xuống mức tồi tệ ngang ngửa với Trung Quốc và Nga.
  4. Hạ tầng xuống cấp nghiêm trọng với điểm đánh giá tổng thể ở mức D thảm hại từ báo cáo của ASCE năm 2009, biểu hiện qua việc Trung Quốc đã sở hữu khoảng 5.000 km đường sắt cao tốc tối tân còn nước Mỹ vẫn chưa có lấy một tuyến nào.
  5. Công chúng thiếu hiểu biết thế giới khi có tới 88% thanh niên Mỹ không thể định vị được quốc gia Afghanistan trên bản đồ trong khảo sát năm 2006.
  6. Chính trị bế tắc và phân cực sâu sắc với lời cảnh báo đáng ngại từ Tập đoàn RAND rằng xu thế phân cực này rất khó có thể đảo ngược.
• Mô hình của châu Âu dù mang lại sự công bằng xã hội tốt hơn và hệ thống hạ tầng đồng bộ hơn Mỹ, nhưng cũng tự chứa đựng những rủi ro nội tại lớn, mà cuộc khủng hoảng nợ công tại Hy Lạp và Ireland vào năm 2010 là những minh chứng điển hình. Trong khi đó, Trung Quốc chưa thể trở thành một hình mẫu thay thế cho các quốc gia dân chủ và phát triển do thể chế độc tài cùng sự lạc hậu xã hội, tuy nhiên quốc gia này vẫn có thể vươn lên thành đối thủ cạnh tranh tầm ảnh hưởng chính trị toàn cầu hàng đầu nếu tiếp tục duy trì đà bứt tốc hiện tại. Đối với Ấn Độ, dù sở hữu thể chế dân chủ nhưng quốc gia này hiện vẫn chưa đủ thực lực để cạnh tranh với Trung Quốc bởi những gánh nặng về nạn mù chữ, đói nghèo và hạ tầng yếu kém.
• Chương sách được khép lại bằng "Bảng cân đối nước Mỹ", đặt sáu điểm yếu gồm nợ công, tài chính lỗi, bất bình đẳng, hạ tầng, thiếu hiểu biết và chính trị bế tắc đối trọng trực tiếp với sáu tài sản gồm sức mạnh kinh tế, tiềm năng đổi mới, động lực nhân khẩu học, khả năng huy động ứng phó, vị trí địa lý cùng sức hấp dẫn dân chủ, mở đường dẫn dắt người đọc sang chương 3 về những sức mạnh còn lại của nước Mỹ.
• Luận điểm cốt lõi xuyên suốt là dù sáu điểm yếu nội bộ của nước Mỹ là vô cùng rõ ràng và nghiêm trọng, sự suy tàn của Mỹ hoàn toàn không phải là định mệnh. Tương lai gần của đất nước vẫn nằm trong tay người Mỹ để tự quyết định và kiến tạo nếu họ biết tận dụng triệt để những thế mạnh còn lại của mình.

Nguồn

• Sách: Strategic Vision: America and the Crisis of Global Power (Zbigniew Brzezinski)
• Trang: 87-100