Bài 01: Nhập môn

Mục tiêu học tập

Nắm vững bối cảnh cốt lõi mà Brzezinski đặt ra cho cả tác phẩm: thế giới đang chứng kiến sự chuyển dịch trọng tâm quyền lực từ phương Tây sang phương Đông, đi kèm với hiện tượng thức tỉnh chính trị toàn cầu (global political awakening).
Thuộc lòng 4 câu hỏi lớn mà toàn bộ cuốn sách sẽ lần lượt giải đáp, đây chính là khung sườn định hình cho mọi bài học tiếp theo.
Hiểu sâu sắc lý do Brzezinski so sánh nước Mỹ đầu thế kỷ 21 với Liên Xô trong giai đoạn ngay trước thềm sụp đổ, cùng các điểm tương đồng cụ thể được ông chỉ ra.
Hiểu rõ định nghĩa của tác giả về "cuộc khủng hoảng quyền lực toàn cầu" (crisis of global power), bao gồm nguyên nhân sâu xa và những mối đe dọa trực tiếp mà nó mang lại.

Nội dung chính

1. Thế giới đã đổi khác: tương tác, phụ thuộc lẫn nhau, và các nguy cơ sinh tồn mới

Brzezinski mở đầu bằng một quan sát mang tính thời đại: thế giới ngày nay đã trở nên tương tác và phụ thuộc lẫn nhau một cách chặt chẽ (interactive and interdependent). Lần đầu tiên trong lịch sử nhân loại, những vấn đề liên quan trực tiếp đến sự sinh tồn của loài người (như môi trường, khí hậu, kinh tế xã hội, an ninh dinh dưỡng hay bùng nổ dân số) bắt đầu lấn át cả các cuộc xung đột quốc tế theo kiểu truyền thống. Thế nhưng, rào cản lớn hiện nay là các cường quốc vẫn chưa đạt được sự đồng thuận để cùng hợp tác ở quy mô toàn cầu trước những thách thức ngày một nghiêm trọng này. Brzezinski nhấn mạnh rằng, nếu thiếu đi một nền tảng ổn định về địa chính trị căn bản, mọi nỗ lực hợp tác quốc tế suy cho cùng cũng sẽ chệch hướng.

Ông chỉ ra hai động lực chính làm tình hình thế giới thêm phần bất ổn: một là sự phân bổ lại quyền lực toàn cầu đang thay đổi, hai là hiện tượng mới mang tên "thức tỉnh chính trị" quy mô lớn của quần chúng khắp nơi trên thế giới. Trong bối cảnh Trung Quốc ngày càng lớn mạnh, đồng thời các cường quốc mới nổi khác như Nga, Ấn Độ, Brazil cũng không ngừng cạnh tranh gay gắt để giành giật tài nguyên, bảo đảm an ninh và tạo lợi thế kinh tế, nguy cơ xảy ra các tính toán sai lầm dẫn đến xung đột ngày càng tăng lên. Từ thực tế đó, Brzezinski đặt ra yêu cầu cấp bách cho nước Mỹ: phải định hình một nền tảng địa chính trị rộng mở hơn nhằm thúc đẩy sự hợp tác mang tính xây dựng trên toàn cầu, đồng thời phải biết chấp nhận và chung sống với những khát vọng đang trỗi dậy từ một bộ phận dân số thế giới ngày càng trở nên bất an, bất mãn.

2. Bốn câu hỏi lớn mà cuốn sách trả lời

Đây chính là phần xương sống của toàn bộ tác phẩm. Ngay trong chương Nhập môn, Brzezinski đã nêu rõ 4 câu hỏi lớn mà ông sẽ giải quyết:

Câu hỏi 1: Việc phân bổ quyền lực toàn cầu đang dịch chuyển dần từ Tây sang Đông mang lại ý nghĩa gì, và tiến trình này bị tác động ra sao bởi thực tế mới khi toàn thể nhân loại đã thực sự "thức tỉnh về chính trị"?
Câu hỏi 2: Vì sao sức hấp dẫn toàn cầu của nước Mỹ đang trên đà suy giảm? Đâu là những triệu chứng rõ nét cho sự suy thoái của Mỹ ở cả phương diện đối nội lẫn đối ngoại? Vì sao Mỹ lại bỏ lỡ cơ hội toàn cầu cực kỳ hiếm có mà sự kết thúc hòa bình của Chiến tranh Lạnh đã mang lại? Ngược lại, đâu là những sức mạnh phục hồi (recuperative strengths) của Mỹ, và nước này cần tái định hướng địa chính trị ra sao để vực dậy vai trò lãnh đạo toàn cầu của mình?
Câu hỏi 3: Nếu nước Mỹ suy yếu và đánh mất vị trí ưu việt toàn cầu hiện nay, hậu quả địa chính trị sẽ diễn tiến ra sao? Những quốc gia nào sẽ là nạn nhân địa chính trị đầu tiên chịu ảnh hưởng trực tiếp từ sự suy yếu đó? Sự suy giảm quyền lực của Mỹ sẽ tác động thế nào đến các vấn đề mang tính toàn cầu trong thế kỷ 21? Liệu Trung Quốc có đủ khả năng thay thế vai trò trung tâm của Mỹ trong các vấn đề thế giới vào năm 2025 hay không?
Câu hỏi 4: Nhìn xa hơn mốc năm 2025, một nước Mỹ trên đà hồi sinh nên xác định mục tiêu địa chính trị dài hạn như thế nào? Làm thế nào để Mỹ cùng các đồng minh châu Âu truyền thống có thể lôi kéo Thổ Nhĩ Kỳ và Nga cùng tham gia xây dựng một khối Phương Tây (the West) rộng lớn và mạnh mẽ hơn? Đồng thời, Mỹ phải thiết lập thế cân bằng như thế nào ở phương Đông giữa một bên là nhu cầu hợp tác chặt chẽ với Trung Quốc, một bên là thực tế rằng vai trò của Mỹ tại châu Á không nên chỉ xoay quanh Trung Quốc, cũng không được phép sa chân vào những vướng mắc nguy hiểm từ các cuộc xung đột ở khu vực này?

3. Luận điểm trung tâm: Mỹ vẫn phải giữ vai trò thiết yếu, nhưng phải đúng kiểu

Để trả lời cho những câu hỏi nêu trên, Brzezinski lập luận rằng vai trò của Mỹ đối với thế giới vẫn tiếp tục mang tính thiết yếu trong những năm tới. Những biến động sâu sắc trong việc phân bổ quyền lực toàn cầu, cộng với các xung đột quốc tế ngày càng gia tăng, càng khiến việc Mỹ không được phép rút lui vào tâm lý "quốc gia đồn trú ngu muội" (ignorant garrison-state mentality), cũng như không được phép đắm chìm trong "chủ nghĩa khoái lạc văn hóa tự mãn" (self-righteous cultural hedonism) trở nên cấp bách hơn bao giờ hết. Một nước Mỹ ích kỷ và đóng kín như vậy chỉ làm cho viễn cảnh địa chính trị của một thế giới đang chuyển dịch quyền lực từ Tây sang Đông trở nên u tối và nghiêm trọng hơn.

Thế giới hiện nay đang cần một nước Mỹ sở hữu sức sống kinh tế mạnh mẽ, có sức hấp dẫn về mặt xã hội, hành xử có trách nhiệm khi sử dụng sức mạnh, thận trọng về mặt chiến lược, được cộng đồng quốc tế tôn trọng, và có một nhãn quan lịch sử sáng suốt trong cách tiếp cận với một phương Đông đang trỗi dậy.

4. Lịch sử cho thấy: bi quan về sự suy tàn của Mỹ không phải chuyện mới, và không tự nó thành hiện thực

Brzezinski đặt ra một câu hỏi lớn: liệu việc xây dựng một nước Mỹ có mục tiêu toàn cầu như vậy có thực sự khả thi? Ông thẳng thắn thừa nhận rằng tâm lý chung của người dân Mỹ hiện tại đang rất bất an, và quan điểm cho rằng "sự suy tàn của Mỹ là một tất yếu lịch sử" đang trở thành một xu hướng thời thượng trong giới trí thức. Tuy nhiên, tác giả đặc biệt nhấn mạnh rằng kiểu bi quan định kỳ này không hề mới, và không tự động biến thành sự thật.

Ông chứng minh luận điểm này bằng những dẫn chứng lịch sử cụ thể:

Ngay cả khi niềm tin về "thế kỷ 20 là thế kỷ của Mỹ" lan rộng mạnh mẽ sau Thế chiến II, điều đó vẫn không thể ngăn được các giai đoạn lo âu dồn dập về tương lai dài hạn của đất nước.
Sự kiện Liên Xô phóng thành công Sputnik (vệ tinh nhân tạo đầu tiên bay vào quỹ đạo) dưới thời chính quyền Eisenhower đã từng khiến người Mỹ vô cùng lo lắng về triển vọng của mình trong cả cuộc cạnh tranh hòa bình lẫn cuộc đối đầu chiến lược.
Khi Mỹ sa lầy và không thể giành được một chiến thắng có ý nghĩa tại Việt Nam dưới thời Nixon, các nhà lãnh đạo Liên Xô đã tự tin dự đoán về sự suy tàn không thể đảo ngược của Mỹ. Trong khi đó, các nhà hoạch định chính sách Mỹ theo trường phái bi quan lịch sử cũng phải tìm kiếm chính sách hòa hoãn (détente) nhằm đánh đổi lấy việc duy trì nguyên trạng ở một châu Âu đang bị chia cắt.
Thế nhưng, lịch sử đã chứng minh điều ngược lại khi nước Mỹ cho thấy sức bật vô cùng kiên cường, và chính hệ thống Xô Viết mới là bên đi đến chỗ sụp đổ.

5. Từ đỉnh cao 1991 đến những vết nứt: bong bóng, chiến tranh, khủng hoảng tài chính 2008

Vào năm 1991, sau khi khối Xô Viết và sau đó là Liên Xô chính thức tan rã, nước Mỹ vươn lên trở thành siêu cường toàn cầu duy nhất còn sót lại. Khi ấy, không chỉ thế kỷ 20 mà cả thế kỷ 21 dường như cũng được định sẵn để trở thành "thế kỷ của Mỹ". Cả hai vị Tổng thống Bill Clinton và George W. Bush đều tự tin khẳng định tầm nhìn này, và giới học thuật thời bấy giờ cũng hùa theo bằng những dự đoán đầy táo bạo rằng sự kết thúc của Chiến tranh Lạnh chính là "sự cáo chung của lịch sử" (the end of history), tức là dấu chấm hết cho những cuộc tranh luận học thuyết về tính ưu việt tương đối giữa các hệ thống xã hội đối lập. Chiến thắng của nền dân chủ tự do được tuyên bố là mang tính quyết định và mang giá trị chung cuộc. Vì dân chủ tự do đơm hoa kết trái đầu tiên ở phương Tây, người ta ngầm hiểu rằng phương Tây từ nay sẽ trở thành chuẩn mực duy nhất định hình thế giới.

Thế nhưng, sự lạc quan tột độ ấy đã nhanh chóng tan vỡ. Lối sống tự thỏa mãn đi kèm với chính sách phi điều tiết (self-gratification and deregulation) bắt đầu dưới thời Clinton và tiếp diễn dưới thời Bush con đã dẫn tới sự đổ vỡ của bong bóng thị trường chứng khoán vào đầu thế kỷ, rồi chỉ chưa đầy một thập kỷ sau là cuộc sụp đổ tài chính toàn diện. Bên cạnh đó, chủ nghĩa đơn phương tốn kém (costly unilateralism) của chính quyền Bush con đã kéo nước Mỹ vào một thập kỷ chiến tranh hao người tốn của tại Trung Đông, làm chệch hướng hoàn toàn các chính sách đối ngoại. Cơn địa chấn tài chính năm 2008 suýt chút nữa đã đẩy thế giới vào một cuộc đại suy thoái mới, khiến Mỹ và phần lớn các nước phương Tây đột ngột nhận ra sự tổn thương mang tính hệ thống của mình trước lòng tham thiếu kiểm soát. Trong khi đó, Trung Quốc cùng các quốc gia châu Á khác, với mô hình kết hợp đặc thù giữa tự do kinh tế và chủ nghĩa tư bản nhà nước, lại chứng minh được năng lực tăng trưởng kinh tế vượt trội cùng khả năng đổi mới công nghệ đáng kinh ngạc. Thực tế này đã khơi dậy những nỗi lo sợ mới về tương lai vị thế cường quốc số một của Mỹ.

6. Những điểm tương đồng đáng báo động giữa Liên Xô sắp sụp đổ và nước Mỹ đầu thế kỷ 21

Đây được đánh giá là phần lập luận sắc bén nhất trong chương Nhập môn. Brzezinski liệt kê lại những gì đã diễn ra với Liên Xô ngay trước khi quốc gia này sụp đổ, từ đó đưa ra lời cảnh báo đanh thép rằng nước Mỹ hiện tại đang bộc lộ những điểm tương đồng đáng lo ngại:

Liên Xô từng sở hữu một hệ thống chính quyền ngày càng bế tắc (gridlocked) và hoàn toàn bất lực trong việc đưa ra các cải cách chính sách thực chất.
Liên Xô tự đẩy mình vào chỗ phá sản khi đổ một tỷ lệ GNP quá lớn vào cuộc chạy đua vũ trang kéo dài hàng thập kỷ với Mỹ, rồi lại lún sâu vào sai lầm đó bằng những chi phí khổng lồ cho mười năm sa lầy tại Afghanistan.
Do đó, không có gì ngạc nhiên khi Liên Xô hụt hơi trong cuộc cạnh tranh công nghệ mũi nhọn với Mỹ và ngày càng tụt lại phía sau; nền kinh tế rơi vào trì trệ và chất lượng cuộc sống của người dân kém xa so với phương Tây.
Tầng lớp cầm quyền Xô Viết trở nên vô cảm một cách hoài nghi trước hố sâu ngăn cách xã hội ngày càng lớn, trong khi vẫn tìm mọi cách che giấu lối sống đặc quyền đặc lợi của bản thân.
Cuối cùng, về mặt đối ngoại, Liên Xô ngày càng rơi vào thế cô lập, đồng thời tự chuốc lấy những thù địch tổn hại về địa chính trị với chính đồng minh Á-Âu lớn nhất của mình là Trung Quốc.

Brzezinski thừa nhận rằng những so sánh này có phần bị phóng đại (even if overdrawn), song chúng vẫn là lời cảnh tỉnh sâu sắc buộc nước Mỹ phải tự đổi mới chính mình và theo đuổi một tầm nhìn địa chính trị toàn diện, dài hạn, biết thích ứng linh hoạt trước những biến chuyển của lịch sử.

7. Lựa chọn của thế giới: một Phương Tây lớn mạnh, hay lặp lại bi kịch của Trung Quốc thế kỷ 19 và châu Âu thế kỷ 20

Chỉ có một nước Mỹ năng động, có tư duy chiến lược sắc bén kết hợp cùng một châu Âu đang trên đà thống nhất mới có thể cùng nhau thúc đẩy một khối Phương Tây lớn mạnh và giàu sức sống hơn. Khối liên minh này sẽ đủ năng lực để trở thành đối tác có trách nhiệm với một phương Đông đang trỗi dậy đầy quyết đoán. Ngược lại, nếu phương Tây tiếp tục bị chia rẽ về mặt địa chính trị và chỉ biết thu mình lo cho lợi ích ích kỷ của riêng mình, họ có thể sẽ trượt dài vào sự suy tàn lịch sử, gợi nhớ đến sự bất lực đầy nhục nhã của Trung Quốc ở thế kỷ 19. Trong khi đó, phương Đông có thể sẽ bị cám dỗ để đi lại vết xe đổ tự hủy diệt từ những cuộc tranh giành quyền lực tàn khốc của châu Âu ở thế kỷ 20.

8. Kết luận của Nhập môn: định nghĩa "khủng hoảng quyền lực toàn cầu"

Brzezinski đúc kết lại rằng cuộc khủng hoảng quyền lực toàn cầu chính là hệ quả tích lũy từ ba nhân tố cốt lõi:

Sự dịch chuyển vô cùng năng động của trọng tâm quyền lực thế giới từ Tây sang Đông.
Sự trỗi dậy nhanh chóng của làn sóng thức tỉnh chính trị toàn cầu đầy bất an của quần chúng.
Hiệu suất đối nội lẫn đối ngoại còn nhiều yếu kém và thiếu sót của Mỹ kể từ khi nước này trở thành siêu cường duy nhất vào năm 1990.

Tất cả các yếu tố trên đang đặt ra những rủi ro dài hạn cực kỳ nghiêm trọng đối với sự tồn vong của các quốc gia yếu, đối với an ninh của các tài sản chung toàn cầu (global commons), và đối với sự ổn định chung của toàn thế giới. Cuốn sách này, theo lời của chính Brzezinski, ra đời nhằm phác thảo tầm nhìn chiến lược cần thiết để nhìn xa hơn mốc năm 2025. Chương Nhập môn được ký tên và ghi ngày: Zbigniew Brzezinski, tháng 3 năm 2011.

Ghi chú chuyển tiếp: Ngay sau lời ký tên, tác phẩm bắt đầu đi vào Phần 1: "The Receding West" (Phương Tây đang thoái trào). Phần này mở đầu bằng một trích dẫn đắt giá của chính Brzezinski viết năm 1997 trong cuốn The Grand Chessboard. Ông nhận định rằng về lâu dài, quyền lực bá chủ khó có thể duy trì sự tập trung mãi mãi vào tay một quốc gia duy nhất, và sức mạnh kinh tế cũng sẽ ngày càng phân tán. Trong tương lai, không một quốc gia nào có khả năng đạt tới mức 30% GDP thế giới như nước Mỹ từng nắm giữ trong phần lớn thế kỷ 20 (với đỉnh điểm là 50% vào năm 1945). Nội dung chi tiết của Phần 1 sẽ được nghiên cứu kỹ ở bài tiếp theo.

Điểm cần nhớ

Cuốn sách tập trung giải đáp 4 câu hỏi lớn: (1) ý nghĩa của sự dịch chuyển quyền lực từ Tây sang Đông cùng hiện tượng thức tỉnh chính trị toàn cầu; (2) nguyên nhân khiến Mỹ suy yếu và con đường phục hồi vị thế; (3) hậu quả địa chính trị nếu Mỹ thực sự suy tàn, và liệu Trung Quốc có thể thay thế vai trò trung tâm của Mỹ vào năm 2025 hay không; (4) mục tiêu địa chính trị dài hạn của Mỹ sau năm 2025, bao gồm việc đưa Thổ Nhĩ Kỳ và Nga gia nhập một Phương Tây rộng lớn hơn, đồng thời giữ thế cân bằng chiến lược tại châu Á.
Brzezinski đưa ra cảnh báo đanh thép khi chỉ ra những điểm tương đồng đáng lo ngại giữa nước Mỹ đầu thế kỷ 21 và Liên Xô trước thềm sụp đổ: bộ máy chính quyền bế tắc, chi tiêu quân sự quá tải, tụt hậu về công nghệ mũi nhọn, bất bình đẳng xã hội bị giới cầm quyền phớt lờ, và tình trạng cô lập trong quan hệ đối ngoại.
Cột mốc năm 1991 khi Liên Xô tan rã từng đưa nước Mỹ lên đỉnh cao siêu cường duy nhất và khiến học thuyết về "sự cáo chung của lịch sử" thắng thế. Tuy nhiên, sự đổ vỡ của bong bóng dot-com, các cuộc chiến tranh tốn kém tại Trung Đông cùng cuộc khủng hoảng tài chính năm 2008 đã nhanh chóng dập tắt sự lạc quan thái quá đó.
Lịch sử nước Mỹ từng chứng minh khả năng vượt qua nhiều làn sóng bi quan tương tự trong quá khứ (như sự kiện Sputnik thời Eisenhower hay thất bại tại Việt Nam thời Nixon). Vì vậy, nỗi lo sợ về sự suy tàn không phải là điều mới mẻ và không tự động biến thành sự thật.
Khủng hoảng quyền lực toàn cầu là sự kết hợp của 3 nhân tố chính: sự dịch chuyển trọng tâm lực lượng từ Tây sang Đông, sự thức tỉnh chính trị toàn cầu, và những sai lầm trong chính sách đối nội lẫn đối ngoại của Mỹ từ sau năm 1990. Thực trạng này đe dọa trực tiếp đến các quốc gia dễ bị tổn thương, an ninh chung toàn cầu và sự ổn định của thế giới.

Nguồn

Sách: Strategic Vision: America and the Crisis of Global Power, Zbigniew Brzezinski
Trang: 11-20